Yapay Et

Geleceğin Alternatif Protein Kaynağı: Yapay Et

Son yıllarda artan insan nüfusu ve değişen tüketici yönelimleri ile birlikte alternatif protein kaynaklarına yönelik çeşitli araştırmalar ve biyoteknolojik çalışmalarda artış gözlenmektedir. 2050 yılında artan insan popülasyonu ile et tüketim ihtiyacının ikiye katlanacağı ve bununla birlikte hayvansal üretimin maksimum üretim kapasitesine ulaşacağı tahmin edilmektedir. Dolayısıyla geleneksel yöntemin artan ihtiyaca cevap veremeyeceği ve üretim maliyetinin de daha da yükseleceği öngörülmektedir. Bu nedenle et gibi doğal hayvansal proteinlerin yerine geçebilecek yeni protein kaynaklarının araştırılmasının ekonomik, besinsel ve çevresel bakımdan önemli etkiye sebep olacağı ve et endüstrisine büyük farklılıklar yaratacağı beklenebilir. Son yıllarda yapay et, geleneksel ete rekabetçi ve sürdürülebilir bir alternatif olarak hızla ivme kazanmıştır. Yapay et, geleneksel et üretimine kıyasla çok daha az sera gazı emisyonuna, su, toprak ve düşük enerji kullanımına sahiptir. Alternatif kaynaklardan yapay (in vitro) etin çıkış noktalarından birisi, başta veganizm olmak üzere gıda amaçlı yetiştirilen hayvanların tüm dünya sera gazı salınımının yaklaşık %15’inden sorumlu tutulmasıdır. Aynı zamanda, yüksek miktarda et ve et ürünleri tüketimi ile kanser ve kardiyovasküler hastalıklar arasında yakın ilişki olduğu ve gıda kaynaklı hastalıklarla mücadeledeki rolü gibi toplumsal mesajlar da verilmektedir. Et yerine yaygın olarak kullanılan ilk alternatif protein kaynakları bitkiler ve mantarlardır (mikoproteinler). Ayrıca böcekler ve deniz yosunlarının yanı sıra kültürlenmiş et veya in vitro et de önemli protein kaynağını oluşturmaktadır.

Yapay Et

Yapay et fikri yakın zamanda daha çok gündeme gelse de aslında ortaya çıkışı 1912’lere dayanmaktadır. Günümüze ise dünyada çok sayıda yapay et şirketleri kurulmuştur. Enstitü, yapay etin hızlı ve ucuz üretimi için 2025-2030 yılları arasında büyük biyolojik reaktörlerin dizayn edileceğini tahmin etmektedir. Yapay et, gıda amaçlı yetiştirilen bazı hayvanlardan alınan kök hücrelerinin gerekli şartlara sahip (besin öğeleri, enerji kaynakları, büyüme faktörleri vb.) bir biyoreaktörde geliştirilmeleri ve farklılaşmaları ile önce yenilebilir olgun kas hücrelerine ve devamında ise daha büyük kas dokularına dönüştürülmesi sonucu elde edilen ürüne verilen addır. Araştırma ve deneme maliyetlerinin henüz daha istenen seviyede olmaması sebebiyle yapay etin yaygınlaşma süreci oldukça yavaş seyretmektedir. Örneğin, 2013 yılında yapay etli hamburgeri ilk tanıtan Hollandalı Mosa Meat şirketi, 1 kg yapay et maliyetini 280.400 dolar olarak açıklamıştı. Aradan geçen zaman zarfında, İsrailli Biyoteknoloji şirketi Future Meat Technologies, 2018 yılında bu maliyetin 800 dolara indiğini; 2019 yılına gelindiğinde ise Mosa Meat ve İspanyol BioTech Food aynı miktar yapay etin 112 dolara kadar düştüğünü açıklamışlardır.

Yapay Et Üretimi

Tercih edilen başlıca yöntemler arasında; hücre kültürü esaslı teknikler, doku kültürü esaslı teknikler ve diğer bazı teknikler bulunmaktadır. Esas olarak ele alınan hücre kültürü yöntemi ile yapay et üretim aşamaları aşağıda şematik olarak gösterilmiştir.

In vitro veya yapay et üretimi amacıyla bir çiftlik hayvanından biyopsi ile alınan kök hücreleri (stem cell) veya embriyo, çoğalmaları için gerekli enerji ve besin öğelerini içeren bir ortama aktarılmakta ve canlı hayvandan bağımsız olarak bir biyoreaktör içerisinde çoğalmaları sağlanmaktadır. Bir diğer doku kültürleme veya ekim işlemi ise 3-D yapılmaktadır. Bu tip kültürleme/ekim işleminde canlı ya da ölü hayvandan alınan kas kök hücreleri, doğal ve yenebilir bir biyomalzemeden (kolajen gibi) hazırlanmış gerekli besin öğelerini içeren bir kültür ortamına aktarılmakta ve çoğalmaları sağlanmaktadır. Bu bağlamda, yapay et üretimi için gerekli kök hücreler, canlı ya da ölü hayvandan alınabilmekte ve uygun koşullarda çoğaltılarak farklılaşmaları sağlanmaktadır. Çoğalma aşamasından sonra hücrelerin farklılaşması (kök hücre, miyoblast, miyotüpler ve miyofibril oluşumu) ise ihtiyaca göre tasarlanmış bir biyoreaktörde gerçekleşmektedir. Daha sonra miyojenez ya da kas dokusu oluşumu süreci tamamlanmış hücrelerin/ürünlerin işlenmesi aşamasına geçilmekte ve yapay etin laboratuvar ortamındaki üretim süreci tamamlanmış olmaktadır.

Sürdürülebilir ve Sağlıklı Diyet Açısından Yapay Et

Sürdürülebilir diyetlerin önemli özelliklerinin başında ekonomik olarak ulaşılabilir ve tüketilebilir olması gelmektedir. Yapay etin tüketimi şu an için oldukça sınırlıdır. İlk defa 2013 yılında defa hamburger köftesi olarak insanların tüketimine sunulmuştur. Sunulan bu et yaklaşık 325 bin Amerikan Doları’na mal olmuştur. Eti üreten firma fiyatın 2050’ye kadar oldukça düşeceğini belirtmektedir. Yapay et üretiminde ise tam olarak geleneksel et dokusu oluşturulamamıştır. Bu nedenle lezzet açısından geleneksel etin yerine geçebilecek durumda değildir. Bunun yanında yapay et üretim teknolojisi ve ismi açısından da tüketiciler tarafından tam kabul edilmiş değildir. Genel olarak yapay ifadesi besinlerin doğallıktan uzak olduğunu simgelemekte bu nedenle tüketilme ihtimalini düşürmektedir.

Sağlıklı yaşam için hayvansal kaynaklar büyük önem taşısa da pek çok hastalık açısından da risk taşımaktadır. Bilinen 200'den fazla hayvanlardan insanlara bulaşan hastalık türü bulunmaktadır. Bu nedenle hayvansal kaynaklarda özellikle gıda güvenliğine dikkat edilmesi gerekmektedir. Yapay et üretimi laboratuvar koşullarında kontrollü bir şekilde yapıldığından geleneksel hayvancılığın taşımış olduğu mikrobiyal risk oldukça düşüktür. Bu nedenle hayvansal kaynaklı besinlerden kaynaklı hastalıkları azaltılacağı bildirilmektedir. Yapay et üretimi mikrobiyal açıdan geleneksel ete göre az risk taşısa da farklı konularda daha yüksek risklere neden olabilmektedir. Yapay et üretiminde farklı kimyasal ürünler kullanılmaktadır. Bu ürünlerin yanlış miktarlarda kullanılması sonucunda oluşabilecek riskler tam olarak bilinmemektedir. Aynı zamanda et hücrelerinin büyütülmesi sırasında kanser hücrelerinin oluşma durumu bulunmaktadır.

Etik Kaygılar ve Tüketici Görüşleri

Yapay et üretimiyle ilgili çeşitli tüketici görüşleri ve etik kaygılar vardır. Yapay et üretimine karşı olan bireyler bu teknolojinin insan kas dokusunda kültürlenebileceğinden ve ilerleyen dönemlerde kanibalizmaya (yamyamlığa) neden olabileceğinden dolayı, birçok bireyin bu etlerin tüketimine mesafelidir. Ayrıca başka endişeler şu şekilde sıralanabilir: Yapay et, ileri sürüldüğünün aksine doğaya ve hayvanlara karşı bir tür saygısızlık mıdır? Bu uygulama hayvan refahını daha da düşürecek midir? ve Üretilen yeni ürün, dini/felsefi inançlar veya taraftarlarının kaygılarını ne kadar dikkate almaktadır? En önemli felsefi inanç gurupları arasında yer alan veganlar, başta kırmızı ve beyaz et olmak üzere diğer farklı hayvansal gıdaları asla tüketmeyen kişilerdir. Günümüzde özellikle, gelişmiş ülkelerde veganizmin yükselişe geçtiği görülmektedir. Bu kişiler, çiftlik hayvancılığının hayvan refahını yeterince dikkate almadığı ve alınan önlemlerin de ihtiyacı karşılamadığı gibi endişelere sahiptirler.

Yapay et üretimi, doğa ve hayvana saygı ilişkisi açısından dışarıdan görüldüğünden çok daha karmaşıktır. İnsanoğlunun doğa ile ilişkisine, yeryüzünde şu anda bulunan tüm dini ve felsefi görüşlerde büyük önem verilmektedir. Konfüçyizm, Hinduizm ve ilkel yerli toplulukların dini inanışlarında doğa ve hayvanların yerleri son derece önemlidir. Bu sebeple, et tüketiminin kesin çizgilerle belirlenmiş kültürlerde, geniş kitleleri bir arada tutabildiği görülmektedir. Yapay etin tüketiminin uygunluğunu İslami bakış açısıyla değerlendiren Diyanet İşleri Başkanlığının fetva komisyonu, yöntemle ilgili şu şekilde bir açıklamada bulunmuştur. İşlemin hükmünün, canlı bir hayvanın vücudundan alınan hücrelerin laboratuvar ortamında çoğaltılması veya boğazlanmış/ölmüş hayvanlardan alınarak çoğaltılması durumuna göre değişebileceğine vurgu yapılmıştır.

Eğitimli insanlar ile yapılan anket sonucunda, katılımcıların yarısından fazlasının yapay etin sağlıklı, lezzetli, uygulanabilir ve gerçekçi olduğuna inandıklarını; fakat et endüstrisinin problemlerine çözüm olacağını düşünmedikleri sonucuna varmışlardır. Mancini ve Antonioli’nin 2018 yılında İtalyan tüketicilerle yaptıkları anket çalışmasında, katılımcıların %54’ü yapay eti denemek istediklerini bildirmiştir. Yapay etin potansiyel tüketici profili, genç, eğitim seviyesi yüksek, et tüketen ve et tüketimini azaltmada istekli tüketici grupları olarak tanımlanmıştır.

Sonuç

Yapay et gelecekteki gıda üretiminde kullanılmak üzere bir yöntem olarak büyük umut vadetmektedir. Geleneksel etin, artan insan nüfusu ile birlikte yetersiz kalacağı ön görülmektedir. Bu durum bilim insanlarını yenilebilir gıda alternatiflerini ve alternatif protein kaynaklarını araştırmaya yönlendirmiştir. Son yıllarda özellikle yapay et ile ilgili yapılan araştırmalar önem kazanmıştır. Yapay et üretimi ile geleneksel et üretiminin neden olduğu sera gazlarının artışı, orman ve arazi tahribatı ve tarım arazilerinin aşırı kullanımı gibi olumsuz etkilerin azalacağı tahmin edilmektedir. Kontrollü ortamda üretilen yapay etin, et kaynaklı hastalık riskini azaltacağı ve daha güvenli ve sağlıklı et üretimini sağlayacağı düşünülmektedir. Diğer taraftan, yüksek üretim maliyeti, tüketiciler tarafından tercih edilmeme, doğal bir ürün olarak kabul edilmeme ve etik kaygılar gibi yapay et üretim sisteminin gelişmesini ve ticarileşmesini engelleyebilecek bazı faktörler de bulunmaktadır ancak gelecekte, et alternatifleri, farklı tip etler (GDO, klonlanmış et) veya hayvansal proteinler yapay etle birlikte markette bulunabilecek ve aralarında da güçlü bir rekabet olabileceği beklenmektedir.